Thí sinh thi vào lớp 10 chuyên được tình nguyện viên hướng dẫn đến điểm thi. Ảnh: USSH

Bên cạnh gần 6.000 học sinh tham gia cuộc thi vào lớp 10 chuyên tại hai trường thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội (với tỷ lệ chọi hơn 1/7 tại Trường Trung học Phổ thông Chuyên Khoa học Tự nhiên và xấp xỉ 1/14 tại Trường Trung học Phổ thông Chuyên Khoa học Xã hội và Nhân văn).

Hà Nội còn ghi nhận gần 17.000 lượt thí sinh đăng ký dự thi vào các trường chuyên và trường có lớp chuyên thuộc Sở Giáo dục và Đào tạo Hà Nội, bao gồm: Trung học Phổ thông chuyên Hà Nội - Amsterdam, Trung học Phổ thông chuyên Nguyễn Huệ, Trung học Phổ thông chuyên Chu Văn An và Trung học Phổ thông chuyên Sơn Tây.

Các số liệu thống kê này phản ánh một thực tế: Nhu cầu đăng ký thi vào lớp 10 chuyên hiện nay vượt quá quy mô của một kỳ thi tuyển chọn năng lực học thuật đặc biệt.

Hiện tượng này đặt ra một câu hỏi về bản chất, có bao nhiêu học sinh dự thi xuất phát từ mục đích nghiên cứu chuyên sâu một môn học, và bao nhiêu phần trăm hướng tới mục đích tìm kiếm một môi trường giáo dục có điều kiện tốt hơn?

Thực tế cho thấy, phần lớn học sinh và phụ huynh lựa chọn mục tiêu thi vào lớp 10 chuyên không hẳn vì định hướng nghiên cứu chuyên sâu, mà do hệ thống trường phổ thông đại trà chưa đáp ứng đủ nhu cầu về môi trường giáo dục chất lượng cao.

Mô hình trường chuyên, do đó, đang phải gánh vác thay chức năng cung ứng dịch vụ giáo dục toàn diện của hệ thống đại trà.

Dưới áp lực lớn từ nhu cầu xã hội, mô hình trường chuyên đang có xu hướng bị dịch chuyển công năng thành trường phổ thông chất lượng cao, nhằm đáp ứng nhu cầu thiết yếu của học sinh có học lực khá, giỏi trong bối cảnh chất lượng hệ thống công lập chưa đồng đều.

Nguyên nhân dẫn đến sức nóng của kỳ thi vào lớp 10 chuyên

Khi phân tích động lực tham gia kỳ thi thi vào lớp 10 chuyên của học sinh, các chuyên gia giáo dục nhận định rằng các tiêu chí lựa chọn của phụ huynh thường tập trung vào các yếu tố nền tảng như:

- Cơ sở vật chất và trang thiết bị dạy học đồng bộ.

- Môi trường sư phạm trật tự, an toàn và giảm thiểu các rủi ro về bạo lực hay tệ nạn học đường.

- Đội ngũ giáo viên có năng lực chuyên môn đồng đều và định hướng đầu ra rõ ràng cho bậc đại học hoặc du học.

Về nguyên tắc, các tiêu chuẩn này là yêu cầu cơ bản mà mọi trường phổ thông công lập cần đáp ứng để phục vụ người học.

Tuy nhiên, do sự chênh lệch về mức độ đầu tư và năng lực quản lý giữa các cơ sở giáo dục, những điều kiện trên hiện được coi là ưu thế tập trung chủ yếu ở khối trường chuyên hoặc trường tư thục.

Sự thiếu hụt các cơ sở giáo dục đại trà có chất lượng đồng đều đã tạo áp lực lớn lên hệ thống trường chuyên.

Để giải quyết nhu cầu xã hội, mô hình này buộc phải mở rộng quy mô tuyển sinh, từ đó làm giảm tính phân hóa đặc thù của một mô hình vốn được thiết kế để đào tạo mũi nhọn.

Hệ lụy đối với học sinh và hệ thống giáo dục

Việc một ngôi trường phải gánh vác cùng lúc hai mục tiêu - đào tạo tinh hoa mũi nhọn và đáp ứng nhu cầu giáo dục chất lượng cao của đại chúng - đang tạo ra những bất cập rõ rệt.

Trước hết, áp lực học đường đối với học sinh bị đẩy lên mức quá tải. Để phân loại một số lượng thí sinh đăng ký thi vào lớp 10 chuyên quá lớn, các đề thi buộc phải liên tục gia tăng độ khó.

Hệ quả tất yếu là sự bùng nổ của các lớp luyện thi nâng cao từ sớm, nơi học sinh phải dành phần lớn thời gian học thêm chỉ để tối ưu hóa kỹ năng giải đề, thay vì phát triển tư duy tự nhiên.

Sự tập trung quá mức vào một môn chuyên từ bậc trung học cơ sở nhằm mục đích đỗ đạt cũng dẫn đến sự lãng phí lớn về nguồn lực cá nhân.

Khoảng thời gian quý báu để học sinh tham gia các hoạt động phát triển toàn diện như giáo dục thể chất, nghệ thuật, tích lũy kỹ năng mềm và trải nghiệm thực tế bị thu hẹp đáng kể.

Xét về lâu dài, tình trạng này trực tiếp làm sai lệch mục tiêu ban đầu của mô hình.

Khối trường chuyên không thể thực hiện hiệu quả chức năng cốt lõi là phát hiện, bồi dưỡng các tài năng học thuật xuất sắc khi nguồn lực bị phân tán để quản lý và giảng dạy cho một số lượng lớn học sinh vốn chỉ có nhu cầu tiếp cận môi trường giáo dục bình thường nhưng chất lượng tốt.

Giải pháp nâng cao năng lực hệ thống giáo dục đại trà

Để giải quyết tình trạng quá tải trong các kỳ thi vào lớp 10 chuyên, ngành giáo dục cần có những bước đi đồng bộ nhằm trả lại đúng chức năng cho từng mô hình trường học.

Trước hết, việc định vị rõ ràng hai mô hình trường chuyên và trường chất lượng cao là điều cần thiết. Trường chuyên cần thu hẹp quy mô, tăng tính chọn lọc để tập trung hoàn toàn vào những học sinh có năng khiếu đặc biệt và định hướng học thuật chuyên sâu.

Ngược lại, xã hội cần có thêm nhiều ngôi trường chất lượng cao với mục tiêu giáo dục toàn diện, phát triển đầy đủ kỹ năng cho số đông học sinh.

Bên cạnh đó, giải pháp mấu chốt vẫn là câu chuyện đầu tư đồng đều cho hệ thống giáo dục đại trà. Ngành giáo dục cần tập trung nâng cấp cơ sở vật chất và nâng cao năng lực cho đội ngũ giáo viên tại các trường trung học phổ thông.

Khi khoảng cách chất lượng giữa các trường công lập được thu hẹp, áp lực tuyển sinh vào trường chuyên sẽ tự động giảm đi, bởi phụ huynh đã có thể hoàn toàn yên tâm với nhiều lựa chọn tốt ngay gần nơi cư trú.

Nhu cầu tìm kiếm một môi trường giáo dục tốt cho con em là hoàn toàn chính đáng, nhưng việc dồn mọi kỳ vọng đại trà vào một mô hình chuyên sâu rõ ràng là một bài toán không hợp lý.

Chỉ khi hệ thống trường phổ thông bình thường được nâng cấp đồng bộ, áp lực từ các cuộc đua thi vào lớp 10 chuyên mới thực sự hạ nhiệt. Điều này vừa giúp trả trường chuyên về đúng chức năng đào tạo mũi nhọn, vừa bảo đảm quyền lợi học tập công bằng cho mọi học sinh.

Nguồn: Tạp chí Công dân & Khuyến học