Hiện nay, ngay cả những người trưởng thành, có học vấn, có nghề nghiệp và địa vị xã hội vẫn có thế trở thành nạn nhân của ma túy, thì câu hỏi đặt ra là đâu sẽ là lá chắn đủ mạnh để bảo vệ thanh thiếu niên - nhóm đối tượng còn đang trong quá trình hình thành nhân cách và kỹ năng tự bảo vệ mình?

Gia đình và nhà trường: Tuyến phòng thủ đầu tiên trước ma túy

Như kỳ trước đã chỉ ra, nhiều nguyên nhân khiến người trẻ trở thành nạn nhân của ma túy như,như sự tò mò, thiếu kỹ năng tự bảo vệ hoặc những phút giây mất cảnh giác trong các cuộc vui, thì phía sau những nguy cơ ấy còn tồn tại một khoảng trống khác ít được nhắc tới hơn: sự thiếu kết nối giữa người trẻ với gia đình và những người có thể đồng hành cùng các em trong cuộc sống hằng ngày.

Thực tế cho thấy, không ít trường hợp học sinh, sinh viên vướng vào các hành vi lệch chuẩn hoặc tiếp xúc với ma túy đều có điểm chung là thiếu một điểm tựa đủ tin cậy để chia sẻ khi gặp khó khăn, áp lực tâm lý hoặc những biến động trong cuộc sống. Khi những khúc mắc không được giải tỏa đúng cách, các em dễ tìm kiếm sự đồng cảm từ bạn bè hoặc các mối quan hệ bên ngoài, và đó cũng là lúc những lời rủ rê, lôi kéo có cơ hội xuất hiện.

Phó Hiệu trưởng Trường THPT Trần Hưng Đạo Hà Đông Nguyễn Thị Mai Thu chia sẻ.

Theo bà Nguyễn Thị Mai Thu - Phó hiệu trưởng Trường THPT Trần Hưng Đạo Hà Đông, phía sau nhiều trường hợp học sinh gặp vấn đề không chỉ là sự bồng bột của tuổi mới lớn mà còn là những khoảng trống trong quá trình đồng hành của gia đình.

“Môi trường công việc tiếp xúc với học sinh hằng ngày, tôi nhận thấy nhiều em được gia đình nuông chiều, sắm hàng hiệu, sử dụng cá nhân, phương tiện đi lại tốt nhất, nhưng lại thiếu sự đồng hành của cha mẹ. Có những em cha mẹ rất quan tâm đến điểm số, nhưng không biết hôm nay con đang chơi với ai, gặp khó khăn gì hay đang chịu áp lực như thế nào. Chính những khoảng trống đó đôi khi tạo cơ hội để các tác động tiêu cực từ bên ngoài len vào”, Phó hiệu trưởng Trường THPT Trần Hưng Đạo Hà Đông Nguyễn Thị Mai Thu chia sẻ.

Các nhà giáo dục cho rằng, trong thời đại số, việc bảo vệ con trẻ trước ma túy không còn đơn thuần là dặn dò các em tránh xa chất cấm. Điều quan trọng hơn là giúp các em hình thành kỹ năng nhận diện rủi ro, khả năng từ chối cám dỗ và một môi trường đủ an toàn để sẵn sàng chia sẻ khi gặp vấn đề vướng mắc, tâm tư trong cuộc sống.

Đại tá Nguyễn Anh Tuấn, Trưởng phòng Cảnh sát điều tra tội phạm về ma túy (PC04) Công an tỉnh Bắc Ninh chia sẻ các vụ án ma túy liên quan đến học sinh, sinh viên, công nhân còn rất trẻ.

Từ thực tiễn đấu tranh với tội phạm ma túy, Đại tá Nguyễn Anh Tuấn, Trưởng phòng Cảnh sát điều tra tội phạm về ma túy (PC04) Công an tỉnh Bắc Ninh cho rằng, nhiều thanh thiếu niên hiện nay không thiếu thông tin về tác hại của ma túy. Điều đáng lo là các em thường gặp khó khăn trong việc nhận diện những tình huống tiềm ẩn nguy cơ và thiếu kỹ năng để từ chối khi bị lôi kéo, rủ rê.

“Trong nhiều vụ việc chúng tôi xử lý, không ít thanh thiếu niên biết ma túy nguy hiểm nhưng vẫn trở thành nạn nhân. Nguyên nhân không hẳn vì thiếu hiểu biết mà bởi các em không nhận ra nguy cơ xuất hiện ngay trong những tình huống rất bình thường của cuộc sống. Khi sự tò mò, tâm lý muốn khẳng định bản thân hoặc áp lực hòa nhập với bạn bè xuất hiện, chỉ một phút thiếu bản lĩnh cũng có thể dẫn đến những hậu quả rất khó khắc phục”, Đại tá Nguyễn Anh Tuấn chia sẻ.

Những vụ việc được phát hiện thời gian qua cho thấy, bên cạnh sự đồng hành của gia đình, nhà trường cũng giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong việc hình thành kỹ năng tự bảo vệ cho học sinh, sinh viên trước những cám dỗ ngày càng tinh vi của ma túy.

Không chỉ gia đình, nhà trường cũng đang đứng trước yêu cầu phải thay đổi phương thức giáo dục phòng, chống ma túy. Nếu trước đây việc tuyên truyền chủ yếu dừng lại ở những buổi phổ biến kiến thức thì hiện nay, nhiều chuyên gia cho rằng cần chuyển mạnh sang giáo dục kỹ năng sống, kỹ năng ứng phó với áp lực và kỹ năng tự bảo vệ trong môi trường số.

Theo Tiến sĩ Nguyễn Văn Thiện - Phó Giám đốc Đại học Công nghiệp Hà Nội, một trong những khoảng trống lớn hiện nay là khoảng cách giữa cách tuyên truyền truyền thống với môi trường sống thực tế của giới trẻ.

“Chúng ta đang nói đúng nhưng đôi khi chưa nói trúng. Học sinh, sinh viên không chỉ cần biết ma túy nguy hiểm mà còn cần được hướng dẫn cách nhận diện các thủ đoạn mới, cách từ chối cám dỗ và cách quản lý áp lực trong học tập, cuộc sống. Khi các em có đủ kỹ năng để tự bảo vệ mình, hiệu quả phòng ngừa sẽ bền vững hơn rất nhiều”, Tiến sĩ Nguyễn Văn Thiện nhận định.

Tiến sĩ Nguyễn Văn Thiện - Phó Giám đốc Đại học Công nghiệp Hà Nội cho rằng cần đẩy mạnh công tác giáo dục ma túy vào thực tiễn.

Thực tế cho thấy, không một gia đình nào có thể bảo vệ con em mình nếu đứng riêng lẻ, cũng không một nhà trường nào có thể làm tốt nhiệm vụ này nếu thiếu sự đồng hành từ phụ huynh. Cuộc chiến chống ma túy ngày nay không chỉ bắt đầu từ những chuyên án lớn hay các vụ bắt giữ ngoài xã hội, mà bắt đầu từ những cuộc trò chuyện trong gia đình, từ sự quan tâm kịp thời của cha mẹ, từ sự đồng hành của thầy cô và từ khả năng nhận diện nguy cơ của mỗi người trẻ. Bởi trước khi lực lượng chức năng phát hiện một người sử dụng ma túy, gia đình và nhà trường luôn là những nơi có cơ hội ngăn chặn điều đó sớm nhất.

Những vụ việc được phát hiện thời gian qua cho thấy, ma túy có thể xuất hiện dưới nhiều hình thức khác nhau, nhưng điểm chung của những trường hợp được ngăn chặn từ sớm thường bắt đầu từ sự quan tâm của gia đình, sự phát hiện kịp thời của nhà trường hoặc sự lên tiếng, tố giác của những người xung quanh.

Trong cuộc chiến với ma túy thời đại số, gia đình và nhà trường không phải là những lực lượng duy nhất, nhưng luôn là lớp “lá chắn” đầu tiên và gần gũi nhất. Khi lớp phòng vệ này đủ mạnh, nhiều nguy cơ có thể được phát hiện từ rất sớm, trước khi lực lượng chức năng phải vào cuộc.

Tuy nhiên, thực tiễn cũng cho thấy gia đình và nhà trường dù quan trọng đến đâu vẫn chưa đủ để tạo nên một lá chắn hoàn chỉnh. Ma túy không chỉ là mối đe dọa đối với học sinh, sinh viên hay thanh thiếu niên mà đang len lỏi vào nhiều nhóm đối tượng khác trong xã hội. Từ người lao động, công nhân, người kinh doanh dịch vụ đến công chức, viên chức, chủ doanh nghiệp, bất kỳ ai thiếu cảnh giác hoặc không đủ khả năng tự bảo vệ mình đều có thể trở thành nạn nhân. Điều đó đặt ra yêu cầu công tác phòng, chống ma túy không thể chỉ dừng lại trong phạm vi gia đình và nhà trường mà phải được mở rộng ra cộng đồng dân cư, cơ quan, doanh nghiệp và toàn xã hội.

Điều đó cũng đặt ra yêu cầu công tác phòng, chống ma túy không thể chỉ dừng lại ở phạm vi gia đình và nhà trường. Muốn kéo giảm nguồn cầu, ngăn chặn người sử dụng mới và từng bước thu hẹp môi trường tồn tại của ma túy, cần xây dựng những “lá chắn” rộng lớn hơn từ cộng đồng dân cư, tổ dân phố, thôn bản, cơ quan, doanh nghiệp và toàn xã hội. Đây cũng chính là tinh thần xuyên suốt được Bộ Chính trị xác định trong Chỉ thị số 36 và tiếp tục nhấn mạnh trong Kết luận số 132 về tăng cường, nâng cao hiệu quả công tác phòng, chống và kiểm soát ma túy trong tình hình mới.

Ngày 17/4, tại Hà Nội, Ban Bí thư tổ chức Hội nghị trực tuyến toàn quốc quán triệt Kết luận số 132-KL/TW về tiếp tục tăng cường, nâng cao hiệu quả công tác phòng, chống và kiểm soát ma túy.

Ma túy không lựa chọn đối tượng, lá chắn phải được dựng lên từ toàn xã hội

Nếu trước đây nhiều người vẫn cho rằng ma túy chủ yếu xuất hiện trong giới giang hồ hoặc các đối tượng hình sự thì thực tế hiện nay đã rất khác. Trong các vụ việc được phát hiện thời gian gần đây, có người là học sinh, sinh viên; có người là công nhân, lao động tự do; có người là công chức, viên chức, chủ doanh nghiệp, người hoạt động trong lĩnh vực nghệ thuật, giải trí. Điều đó cho thấy ma túy không còn lựa chọn đối tượng và cũng không tồn tại một “vùng miễn nhiễm” tuyệt đối nào.

Thượng tá Vũ Văn Khải - Phó trưởng Phòng Cảnh sát điều tra tội phạm về ma túy (PC04 - Công an TP Hải Phòng) chia sẻ nhiều vụ án phức tạp trên địa bàn được triệt xóa.

Theo Thượng tá Vũ Văn Khải - Phó trưởng Phòng Cảnh sát điều tra tội phạm về ma túy (PC04 - Công an TP Hải Phòng), một trong những thay đổi đáng lo ngại hiện nay là ma túy không còn gắn với hình ảnh những đối tượng giang hồ, thất nghiệp hay sống bên lề xã hội như trước đây.

“Qua công tác đấu tranh, chúng tôi ghi nhận người liên quan đến ma túy ngày càng đa dạng về độ tuổi, nghề nghiệp và vị trí xã hội. Bên cạnh học sinh, sinh viên, thanh niên, còn có người lao động, công chức, viên chức, cán bộ quản lý doanh nghiệp, chủ cơ sở kinh doanh, thậm chí cả những người hoạt động trong lĩnh vực văn hóa, nghệ thuật, giải trí và có sức ảnh hưởng trên mạng xã hội. Điều đó cho thấy ma túy không còn lựa chọn đối tượng”, Thượng tá Vũ Văn Khải - Phó trưởng Phòng Cảnh sát điều tra tội phạm về ma túy (PC04 - Công an TP Hải Phòng) cho biết.

Thực tế thời gian qua cho thấy nhận định trên không phải là cảnh báo mang tính lý thuyết. Trong nhiều vụ việc được phát hiện, lực lượng chức năng đã ghi nhận sự xuất hiện của những đối tượng có trình độ học vấn, nghề nghiệp và điều kiện kinh tế ổn định. Điều đó phản ánh một thực tế rằng ma túy đang len lỏi vào mọi ngóc ngách của đời sống xã hội, đồng thời đặt ra yêu cầu công tác phòng, chống ma túy phải được triển khai rộng khắp hơn, không chỉ trong trường học mà ở từng cơ quan, doanh nghiệp, khu dân cư, chung cư, homestay và cộng đồng dân cư.

Thượng tá Lê Bá Long - Phó Trưởng phòng 3, Cục Cảnh sát điều tra tội phạm về ma túy (C04 - Bộ Công an) nói về một số vụ án ma túy dùng thủ đoạn mới.

Theo Thượng tá Lê Bá Long - Phó Trưởng phòng 3, Cục Cảnh sát điều tra tội phạm về ma túy (C04 - Bộ Công an), khi ma túy đã len lỏi vào nhiều tầng lớp xã hội, việc phòng chống không thể chỉ trông chờ vào các đợt truy quét hay những chuyên án lớn. Nếu chỉ xử lý phần ngọn mà không ngăn chặn từ cơ sở, từ cộng đồng dân cư, từ từng gia đình và từng nhóm nguy cơ thì nguồn cầu vẫn tiếp tục phát sinh và tội phạm sẽ luôn tìm cách quay trở lại.

Thực tế đấu tranh với tội phạm ma túy thời gian qua cho thấy mức độ tinh vi của loại tội phạm này đang vượt xa hình dung thông thường của nhiều người. Không chỉ hoạt động trong các đường dây mua bán ma túy truyền thống, các đối tượng còn lợi dụng hoạt động sản xuất, kinh doanh và xuất nhập khẩu hợp pháp để phục vụ việc điều chế ma túy tổng hợp.

Cơ quan Cảnh sát điều tra về tội phạm ma túy (CO4 - Bộ Công an) phối hợp với lực lượng chắc năng và Công an địa phương thu giữ số lượng lớn caffeine.

Một minh chứng điển hình là chuyên án do Cục Cảnh sát điều tra tội phạm về ma túy phối hợp Công an tỉnh Điện Biên đấu tranh, triệt phá đường dây buôn lậu caffeine quy mô đặc biệt lớn, hoạt động xuyên quốc gia. Lợi dụng sự khác biệt trong quy định pháp luật giữa các nước và những sơ hở trong quản lý hoạt động xuất nhập khẩu, các đối tượng đã hình thành đường dây mua bán, vận chuyển caffeine từ nước ngoài vào Việt Nam rồi trung chuyển sang nước thứ ba phục vụ sản xuất ma túy tổng hợp.

Điều đáng chú ý là đối tượng cầm đầu không phải những thành phần lưu manh hay thất nghiệp như nhiều người vẫn nghĩ, mà là người có trình độ chuyên môn cao trong lĩnh vực dược phẩm. Các đối tượng đã lập doanh nghiệp, ký kết hợp đồng giả, sử dụng hóa đơn khống, ngụy trang hàng hóa dưới dạng xi măng, thức ăn chăn nuôi và xây dựng cả một hệ thống tài chính khép kín nhằm che giấu hoạt động phạm tội.

Vụ án cho thấy tội phạm ma túy ngày nay không chỉ xuất hiện trên các tuyến biên giới hay trong những tụ điểm phức tạp mà còn có thể ẩn mình dưới vỏ bọc của các hoạt động kinh doanh, thương mại và xuất nhập khẩu hợp pháp. Đây cũng là lời cảnh báo rằng cuộc chiến phòng, chống ma túy không còn giới hạn trong phạm vi của một lực lượng mà đòi hỏi sự tham gia của toàn xã hội trong việc phát hiện, ngăn chặn và kiểm soát từ sớm, từ xa, từ cơ sở.

Trong bối cảnh ma túy ngày càng biến đổi phương thức hoạt động và len lỏi vào nhiều không gian mới, từ môi trường số đến các khu dân cư, khu công nghiệp, khu du lịch hay các cơ sở kinh doanh dịch vụ, việc xây dựng một lá chắn xã hội nhiều tầng không còn là lựa chọn mà đã trở thành yêu cầu cấp thiết.

Cùng với gia đình, nhà trường và các tổ chức xã hội, báo chí đang giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong công tác phòng, chống ma túy. Không chỉ phản ánh kịp thời phương thức, thủ đoạn mới của tội phạm ma túy, các cơ quan báo chí còn góp phần nâng cao nhận thức pháp luật, cảnh báo nguy cơ, lan tỏa những mô hình hay, cách làm hiệu quả và xây dựng ý thức chủ động phòng ngừa trong cộng đồng.

Đối với học sinh, sinh viên và thanh thiếu niên, báo chí, truyền thông chính thống còn là kênh thông tin quan trọng giúp nhận diện các loại ma túy mới, các chiêu trò ngụy trang tinh vi trên không gian mạng cũng như những hệ lụy pháp lý, sức khỏe và tương lai mà ma túy có thể gây ra. Thông qua việc tuyên truyền thường xuyên, liên tục và đúng đối tượng, báo chí góp phần hình thành văn hóa thượng tôn pháp luật, nâng cao tinh thần trách nhiệm của mỗi công dân và lan tỏa thông điệp chung tay xây dựng cộng đồng nói không với ma túy.

Tuy nhiên, tuyên truyền chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi được cụ thể hóa bằng những hành động thiết thực ngay tại địa bàn cơ sở - nơi ma túy có thể xuất hiện, hình thành và phát sinh những nguy cơ đầu tiên.

Muốn chặn ma túy phải bắt đầu từ thôn xóm, tổ dân phố, bản làng

Nếu gia đình và nhà trường là tuyến phòng thủ đầu tiên, cộng đồng dân cư là lớp lá chắn thứ hai, thì để cuộc chiến phòng, chống ma túy đạt hiệu quả bền vững cần thêm một yếu tố mang tính quyết định: sự vào cuộc đồng bộ của cả hệ thống chính trị ngay từ cơ sở.

Thực tiễn cho thấy, phần lớn các vụ việc ma túy không bắt đầu từ những đường dây xuyên quốc gia hay các tụ điểm phức tạp, mà thường xuất hiện từ những dấu hiệu rất nhỏ trong khu dân cư, thôn xóm, tổ dân phố, khu nhà trọ, cơ sở kinh doanh dịch vụ hoặc các mối quan hệ xã hội hằng ngày. Nếu những dấu hiệu ấy được phát hiện sớm, ngăn chặn kịp thời từ cơ sở thì nhiều vụ việc có thể được xử lý trước khi phát triển thành điểm nóng hoặc hình thành các đường dây phạm tội.

Đó cũng là lý do công tác phòng, chống ma túy hiện nay đang được chuyển mạnh từ tư duy xử lý hậu quả sang chủ động phòng ngừa từ sớm, từ xa, từ cơ sở; lấy địa bàn dân cư làm “pháo đài”, lấy người dân làm chủ thể và lấy việc kéo giảm nguồn cầu làm nền tảng để từng bước thu hẹp không gian tồn tại của ma túy.

Theo Đại tá Nguyễn Đức Tuấn - Phó Cục trưởng Cục Cảnh sát điều tra tội phạm về ma túy (C04 - Bộ Công an), Kết luận số 132-KL/TW tiếp tục khẳng định phòng, chống ma túy là nhiệm vụ của cả hệ thống chính trị và toàn xã hội, trong đó lực lượng Công an nhân dân giữ vai trò nòng cốt, chủ công; đồng thời nhấn mạnh yêu cầu kết hợp chặt chẽ giữa “phòng” và “chống”, lấy phòng ngừa là chiến lược lâu dài, lấy địa bàn cơ sở và người dân làm trung tâm và chủ thể trong công tác phòng, chống ma túy.

Đại tá Nguyễn Đức Tuấn - Phó Cục trưởng Cục Cảnh sát điều tra tội phạm về ma túy (C04 - Bộ Công an) khẳng định: Cuộc chiến chống ma túy muốn đạt hiệu quả bền vững phải được triển khai đồng bộ từ sớm, từ xa, từ cơ sở. Bên cạnh đấu tranh, triệt phá các đường dây mua bán, vận chuyển trái phép chất ma túy, cần phát huy vai trò của chính quyền địa phương, các tổ chức chính trị - xã hội, tổ dân phố, thôn, bản và từng người dân trong phát hiện, tố giác, quản lý và phòng ngừa từ gốc.

Tại Hà Nội, Hải Phòng, Quảng Ninh, Bắc Ninh, tinh thần phòng, chống ma túy từ cơ sở đang được cụ thể hóa bằng nhiều mô hình thiết thực như “Tổ dân phố không ma túy”, “Khu dân cư an toàn về an ninh, trật tự”, hệ thống camera an ninh, các tổ liên gia tự quản, lực lượng công an xã chính quy bám địa bàn cùng phong trào Toàn dân bảo vệ an ninh Tổ quốc. Bên cạnh đó, công tác quản lý người nghiện, người sử dụng trái phép chất ma túy và hỗ trợ người sau cai nghiện tái hòa nhập cộng đồng cũng được nhiều địa phương xác định là nhiệm vụ trọng tâm nhằm ngăn chặn nguy cơ tái nghiện và phát sinh tội phạm.

Thực tế cho thấy, công tác phòng, chống ma túy chỉ thực sự bền vững khi trở thành phong trào xã hội rộng khắp. Đầu năm 2026, chương trình “Vì cộng đồng không ma túy” do Cục Cảnh sát điều tra tội phạm về ma túy (C04 - Bộ Công an) phối hợp tổ chức tại Bắc Ninh đã thu hút hàng nghìn người dân, đoàn viên, thanh niên và học sinh tham gia. Sự hưởng ứng mạnh mẽ của cộng đồng cho thấy nhận thức về phòng, chống ma túy đang từng bước chuyển từ trách nhiệm của lực lượng chức năng sang ý thức tự giác của mỗi người dân - yếu tố nền tảng để xây dựng các địa bàn không ma túy từ gốc.

“Muốn xây dựng địa bàn không ma túy thì trước hết phải xây dựng được những cộng đồng dân cư không thờ ơ với ma túy. Mỗi người dân phải trở thành một chủ thể phòng ngừa, mỗi khu dân cư phải trở thành một điểm tựa an toàn và mỗi địa phương phải chủ động phát hiện, ngăn chặn từ khi nguy cơ mới manh nha hình thành”, Đại tá Nguyễn Đức Tuấn - Phó Cục trưởng Cục Cảnh sát điều tra tội phạm về ma túy (C04 - Bộ Công an) nhấn mạnh.

Thực tiễn cho thấy, nhiều vụ việc liên quan đến ma túy đã được phát hiện từ những phản ánh của người dân, từ hệ thống camera giám sát, từ sự vào cuộc của tổ dân phố, công an cơ sở hoặc các đoàn thể tại địa phương. Điều đó khẳng định rằng, khi mỗi khu dân cư trở thành một “pháo đài” phòng, chống ma túy, mỗi người dân trở thành một “tai mắt” hỗ trợ lực lượng chức năng thì khả năng phát hiện, ngăn chặn tội phạm từ sớm, từ xa sẽ được nâng lên đáng kể

Ma túy không xuất hiện từ hư không. Nó hình thành từ những khoảng trống trong quản lý, từ sự thờ ơ của cộng đồng và từ những địa bàn bị bỏ ngỏ. Vì vậy, muốn đẩy lùi ma túy không thể chỉ trông chờ vào các chuyên án lớn hay những đợt cao điểm truy quét, mà phải bắt đầu từ từng gia đình, từng khu dân cư, từng tổ dân phố, thôn xóm, bản làng và từng người dân. Đó cũng chính là nền tảng để hiện thực hóa mục tiêu xây dựng các xã, phường, đặc khu và tiến tới các tỉnh, thành phố không ma túy - nội dung sẽ được đề cập trong kỳ 4 của loạt bài.

(Còn nữa)

Nguồn: Báo Pháp Luật Việt Nam