Quy trình giám sát khép kín, “sức nặng” pháp lý

Theo Luật Hoạt động giám sát của Quốc hội và HĐND năm 2025, chất vấn là việc đại biểu HĐND nêu vấn đề thuộc trách nhiệm của người bị chất vấn và yêu cầu trả lời về trách nhiệm đối với vấn đề được nêu. Ở cấp xã, đại biểu HĐND có quyền chất vấn Chủ tịch UBND, các Phó Chủ tịch UBND, ủy viên UBND và người đứng đầu cơ quan thuộc UBND cấp xã.

Khác với một câu hỏi thông thường nhằm tìm hiểu thông tin, chất vấn là hoạt động giám sát mang tính quyền lực nhà nước. Người trả lời chất vấn buộc phải trực tiếp trả lời, không được né tránh, không trả lời chung chung và cũng không được giao người khác trả lời thay, trừ trường hợp luật có quy định khác. Nội dung trả lời phải làm rõ trách nhiệm, nguyên nhân, giải pháp và thời hạn khắc phục.

Kỳ họp thứ Hai, HĐND phường An Đông (Thành phố Hồ Chí Minh) khóa I, nhiệm kỳ 2026 - 2031

Nói cách khác, nếu “hỏi” chỉ để biết thông tin thì “chất vấn” là để truy rõ trách nhiệm quản lý, trách nhiệm công vụ trước HĐND và cử tri; ông Nguyễn Văn Hùng - cử tri phường Bình Đông, Thành phố Hồ Chí Minh chia sẻ: cử tri không cần những câu trả lời vòng vo hay hứa chung chung, điều họ cần là ai chịu trách nhiệm, bao giờ khắc phục và khắc phục như thế nào; vì vậy, chất vấn phải đi thẳng vào vấn đề và theo đến cùng trách nhiệm.

Một điểm mới rất quan trọng của Luật năm 2025 là sau phiên chất vấn và trả lời chất vấn, HĐND phải ban hành nghị quyết về chất vấn. Nghị quyết không chỉ đánh giá trách nhiệm của người bị chất vấn mà còn xác định rõ giải pháp, thời hạn khắc phục và trách nhiệm báo cáo kết quả thực hiện. Điều này tạo ra cơ chế giám sát đến cùng, tránh tình trạng trả lời xong rồi để đó. Các nội dung đã cam kết tại phiên chất vấn sẽ trở thành trách nhiệm chính thức mà cơ quan, cá nhân liên quan phải thực hiện và báo cáo lại trước HĐND, cử tri và người dân.

Theo bà Nguyễn Thị Hoan, đại biểu HĐND xã Đức Thọ, Hà Tĩnh, điểm mới này giúp hoạt động chất vấn ở cấp xã thực chất hơn rất nhiều: trước đây, có nội dung trả lời xong nhưng việc theo dõi thực hiện chưa thật chặt chẽ; nay HĐND ra nghị quyết về chất vấn và trả lời chất vấn thì có nghĩa về mặt pháp lý buộc phải thực thi. Thường trực, các Ban HĐND và đại biểu có căn cứ để giám sát việc thực hiện lời hứa, đồng thời xem xét trách nhiệm nếu chậm khắc phục.

Có thể thấy, từ một hoạt động “hỏi - đáp” tại nghị trường, chất vấn nay đã trở thành quy trình giám sát khép kín, vừa làm rõ trách nhiệm, vừa kiểm soát quyền lực nhà nước ở địa phương. Đây cũng chính là điều làm nên “sức nặng” pháp lý và chính trị của hoạt động chất vấn trong giai đoạn hiện nay.

Cho phép sử dụng hình ảnh, video, vật chứng để minh chứng

Chất vấn không chỉ là quyền mà còn là trách nhiệm của đại biểu HĐND trước cử tri. Nếu phát hiện vấn đề bức xúc, kéo dài nhưng né tránh chất vấn hoặc chất vấn qua loa thì đại biểu chưa làm tròn vai trò đại diện cho Nhân dân.

Một câu chất vấn hiệu quả không cần dài nhưng phải đúng và trúng vấn đề, rõ trách nhiệm, có căn cứ thực tiễn. Luật năm 2025 quy định rất rõ: nội dung chất vấn phải cụ thể, rõ ràng, có căn cứ và gắn trực tiếp với nhiệm vụ, quyền hạn của người bị chất vấn. Vì vậy, đại biểu HĐND cấp xã phải thường xuyên bám cơ sở, tiếp xúc cử tri, nắm chắc địa bàn, kiểm chứng thông tin trước khi chất vấn. Theo ông Trương Công Nam - đại biểu HĐND cấp xã ở Gia Lai, điểm mới rất đáng chú ý của Luật năm 2025 là cho phép đại biểu sử dụng hình ảnh, video, vật chứng để minh chứng nội dung chất vấn. “Điều này giúp hoạt động chất vấn trực diện, thực chất, sinh động hơn, tránh tình trạng nói chung chung”, ông Nam cho biết.

Quan trọng hơn, chất vấn không dừng ở việc đặt câu hỏi mà phải theo đến cùng trách nhiệm. Khi không đồng ý với nội dung trả lời, đại biểu có quyền tranh luận, yêu cầu làm rõ trách nhiệm, giải pháp và thời hạn khắc phục; thậm chí kiến nghị xem xét trách nhiệm người bị chất vấn nếu trả lời không thỏa đáng.

Một phiên chất vấn thành công không nằm ở số lượng câu hỏi mà ở chỗ có làm rõ được trách nhiệm, có thúc đẩy giải pháp và tạo chuyển biến sau giám sát hay không. Bởi suy cho cùng, chất vấn chính là cách cử tri gửi gắm tiếng nói, yêu cầu trách nhiệm và giám sát quyền lực nhà nước thông qua người đại diện của mình.

Nguồn: Đại Biểu Nhân Dân