Nghị quyết 80 - NQ/TW về phát triển văn hóa Việt Nam là kim chỉ nam để định vị văn hóa trong mọi lĩnh vực của đời sống hiện đại.

Bằng cách giám sát thực thi Bộ quy tắc ứng xử văn hóa trên môi trường số, số hóa trải nghiệm di sản, xây dựng chuẩn kinh doanh số và…môi trường mạng sẽ trở thành hệ sinh thái bền vững, bảo tồn bản sắc và thúc đẩy tăng trưởng quốc gia.

Cuộc trao đổi với PGS.TS Nguyễn Vĩnh Minh Thành, Phó Viện trưởng Viện Phát triển Kinh tế số Việt Nam, sẽ làm rõ lộ trình cần chuyển đổi từ quản lý hành vi sang kiến tạo một môi trường số nhân văn, đảm bảo phát triển kinh tế bền vững.

PGS.TS NGUYỄN VĨNH MINH THÀNH, Phó Viện trưởng Viện Phát triển Kinh tế số Việt Nam.

Đưa văn hóa vào trung tâm chuyển đổi số

. Phóng viên: Nghị quyết 80-NQ/TW xác định văn hóa là nguồn lực nội sinh và sức mạnh mềm quốc gia. Theo ông, chuyển đổi số giúp hiện thực hóa định hướng này ra sao trong đời sống hiện đại?

+ PGS.TS Nguyễn Vĩnh Minh Thành: Nghị quyết 80 đặt văn hóa ở vị trí trung tâm của phát triển, không đứng ngoài hay đi sau để xử lý hệ quả, mà trở thành yếu tố định hình hướng đi của tăng trưởng. Văn hóa là nền tảng tinh thần, là nguồn lực nội sinh, đồng thời gắn chặt với con người, chuyển đổi số và công nghiệp văn hóa.

Trong bối cảnh công nghệ, dữ liệu và thuật toán chi phối mạnh đời sống, việc giữ “trục tinh thần” của xã hội trở nên cấp thiết. Không gian mạng không còn là phần phụ, mà là môi trường sống thực sự: Nơi con người giao tiếp, tiêu dùng, tranh luận và hình thành quan điểm. Một phần đời sống văn hóa đã dịch chuyển lên môi trường số, nơi cảm xúc được khuếch đại và hành vi bị định hình bởi nền tảng công nghệ.

Theo Bộ quy tắc ứng xử văn hóa trên môi trường số được Bộ VH-TT&DL ban hành vào vào tháng 3 vừa qua, khi cá nhân tham gia thảo luận, phản biện trên môi trường số phải sử dụng ngôn từ, lời thoại, hình ảnh văn minh, đúng mực; không thô tục, không phản cảm, không xúc phạm hoặc công kích cá nhân. Ảnh minh họa: DAD.

Vì vậy, nếu muốn văn hóa trở thành động lực phát triển, không thể đứng ngoài không gian số, mà phải được đặt ngay trong cấu trúc vận hành của nó.

Hiện tượng lệch chuẩn đang phổ biến

. Theo quan sát của ông, văn hóa số đang đối diện những vấn đề gì, thưa ông?

+ Hiện nay, cách tiếp cận phổ biến mới dừng ở “văn hóa ứng xử” như lời nói, bình luận hay tin giả.

Bộ quy tắc ứng xử văn hóa trên môi trường số được Bộ VH-TT&DL ban hành vào ngày 5-3-2026 vừa qua áp dụng cho 5 nhóm đối tượng: Cá nhân; tổ chức, doanh nghiệp cung cấp dịch vụ mạng xã hội; nhà cung cấp dịch vụ Internet; cơ quan báo chí, truyền thông, quảng cáo, nghệ thuật biểu diễn và các cơ quan, tổ chức khác.

Bộ Quy tắc định hướng hành vi của tổ chức, cá nhân theo chuẩn mực văn hóa, đạo đức và pháp luật Việt Nam. Mục tiêu là thúc đẩy môi trường số an toàn, tôn trọng văn hóa dân tộc và lan tỏa các giá trị tích cực. Chẳng hạn khi tham gia thảo luận, phản biện trên môi trường số, cần thể hiện thái độ tôn trọng, giao tiếp văn minh, lịch sự; sử dụng ngôn từ, lời thoại, hình ảnh văn minh, đúng mực, không thô tục, không phản cảm, không xúc phạm hoặc công kích cá nhân...

Tuy nhiên, bối cảnh hiện nay đòi hỏi phải nâng cấp cách tiếp cận. Văn hóa trên không gian mạng còn được chi phối bởi một hệ sinh thái kinh tế, nơi thương mại, truyền thông và hành vi tiêu dùng gắn chặt với nhau.

Thực tế cho thấy nhiều lệch chuẩn đang phổ biến: livestream dùng ngôn ngữ kích động, quảng cáo trá hình dưới dạng trải nghiệm cá nhân nhưng không minh bạch, nội dung giật gân được ưu tiên lan truyền hơn thông tin chính xác.

Ranh giới giữa thuyết phục và thao túng ngày càng mờ. Khi nội dung gây sốc dễ lan truyền hơn, khi tương tác trở thành thước đo duy nhất, hệ giá trị xã hội số cũng bị điều chỉnh theo hướng cảm xúc hóa. Lệch chuẩn vì thế không còn là hiện tượng đơn lẻ mà đang dần trở thành logic vận hành của môi trường số.

Do đó, phải chuyển từ quản lý hiện tượng sang kiến tạo môi trường. Một môi trường lành mạnh không chỉ là nơi ít vi phạm, mà là nơi điều đúng được nâng đỡ, điều tử tế có đất sống, điều có giá trị không bị chìm trong sự ồn ào, và điều lệch chuẩn không dễ dàng trở thành chiến lược hiệu quả nhất.

Vì vậy, cần mở rộng sang khái niệm “văn hóa kinh doanh số” - hệ chuẩn chi phối hành vi của doanh nghiệp, người bán, KOL/KOC, nền tảng và người tiêu dùng.

Không thể chỉ xử lý vi phạm đơn lẻ

. Hiện nay, Bộ quy tắc ứng xử trên không gian số đã có. Theo ông, cần làm gì để thực thi, làm lành mạnh môi trường mạng?

+ Không thể chỉ xử lý vi phạm đơn lẻ, vì cách làm đó luôn đi sau thực tế. Xử lý một phát ngôn sai không thay đổi được cơ chế tạo ra phát ngôn đó; chấn chỉnh một quảng cáo sai không thay đổi được mô hình tăng trưởng dựa trên sự mập mờ.

Do đó cần tiếp cận hệ thống, với phân tầng trách nhiệm rõ ràng.

Đối với cá nhân, Bộ Quy tắc khuyến khích sử dụng họ tên thật hoặc thương hiệu sở hữu hợp pháp khi tham gia môi trường số. Ảnh: HOÀNG GIANG

Ở cấp cá nhân, cần nâng cao năng lực công dân số: biết kiểm chứng thông tin, không bị cuốn theo cảm xúc và thuật toán.

Ở cấp cộng đồng, cần cơ chế tự quản để các nhóm, diễn đàn không hợp thức hóa lệch chuẩn.

Ở cấp người có ảnh hưởng, trách nhiệm phải tỷ lệ thuận với mức độ lan tỏa, đặc biệt là minh bạch nội dung quảng bá.

Ở cấp doanh nghiệp, văn hóa kinh doanh số phải là chiến lược cốt lõi, không phải yếu tố trang trí.

Và ở cấp nền tảng, các nhà mạng cần xác lập trách nhiệm với quyền lực phân phối sự chú ý - yếu tố quyết định nội dung nào được nhìn thấy và nội dung nào bị che khuất.

Chỉ khi các tầng này vận hành đồng bộ, chuyển đổi số mới không chỉ quản lý hành vi mà có thể kiến tạo một môi trường văn hóa số bền vững.

Khoai Lang Thang tên thật Đinh Võ Hoài Phương, sinh năm 1991, quê Bến Tre. Anh sở hữu kênh YouTube có hơn 3,1 triệu theo dõi chuyên sản xuất các nội dung về du lịch, trải nghiệm sống.

PGS.TS NGUYỄN NGỌC THƠ, Phó Viện trưởng Viện Phát triển Giáo dục Việt Nam.

VIẾT THỊNH

Nguồn: Báo Pháp Luật TP.HCM